01 ΦΛΕΒΑΡΗ 2005

Εντουαρντ Σαΐντ: Η διατύπωση του παλαιστινιακού λόγου

Το 1998, επ’ ευκαιρία των 50 χρόνων από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, η βρετανική τηλεόραση παρουσίασε ένα μεγάλο αφιέρωμα αρκετών εκπομπών που υποτίθεται προσπαθούσαν να καλύψουν όλες τις πλευρές της σύγχρονης ιστορίας της Παλαιστίνης. Μία απ’ αυτές ακολουθούσε τον Σαΐντ σ’ ένα οδοιπορικό στην κατεχόμενη πατρίδα του. Ηδη με εμφανή την ταλαιπωρία από την ασθένεια, ο Σαΐντ περπατούσε στο γενέθλιο τόπο που όμως ελάχιστα έζησε, αν και τον γνώριζε πολύ καλά, και μιλούσε με μια απεριόριστη πίκρα για το δράμα του λαού του. Σε μια πολύ χαρακτηριστική σκηνή έβλεπε κανείς την προσπάθειά του να αντιπαρατεθεί, έστω με τα λόγια, μ’ ένα δεκαοχτάχρονο ισραηλινό στρατιώτη. Καθώς η κάμερα τραβιότανε προς τα πίσω και ο διάλογος χανότανε, ο Σαΐντ φαινότανε με πάθος και απελπισία να συνεχίζει το λόγο του, μπροστά από ένα κατεδαφισμένο σπίτι, κρατώντας και δείχνοντας μια πέτρα της γης του, απ’ αυτές τις πέτρες που κρατάνε τα παιδιά του λαού του και αντιμετωπίζουν τη σιδερόφρακτη μηχανή του σιωνισμού. Εβλεπε λοιπόν κανείς τον πόνο, το πάθος αλλά και την αδυναμία του διανοούμενου να προσφέρει στο λαό του όλα αυτά που θα ήθελε.

Ο Σαΐντ αγαπούσε το λαό του και τη γη του μ’ ένα πάθος άγνωστο στους περισσότερους διανοούμενους σήμερα. Μια αγάπη που δεν κολάκευε και δεν δίσταζε να αρθρώνει σκληρά λόγια για τις αραβικές ηγεσίες που φέρουν τόσες ευθύνες για τα σημερινά δεινά του παλαιστινιακού λαού. Γι’ αυτό και ήταν ο απόλυτος εξόριστος, ο κυνηγημένος σε κάθε τόπο. Το σπίτι του και το γραφείο του στις ΗΠΑ, μόνιμος στόχος των σιωνιστών διαδόχων του ναζισμού. Οι απειλές, η λασπολογία και οι προβοκάτσιες των πληρωμένων κονδυλοφόρων, καθημερινό φαινόμενο στο «κέντρο του ελεύθερου κόσμου». Από την άλλη μεριά, τα βιβλία του περέμεναν απαγορευμένα σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο. Η μοίρα τελικά του στρατευμένου διανοούμενου που αρνείται να συμβιβαστεί, παρά το δέλεαρ μιας άνετης πανεπιστημιακής καριέρας που του προσφέρει το σύστημα.
Ο Σαΐντ γενήθηκε στην Ιερουσαλήμ το 1935, αλλά μεγάλωσε στο Λίβανο και στην Αίγυπτο. Συνέχισε τις σπουδές του στη

ν Ευρώπη και τις ΗΠΑ, όπου κατέληξε καθηγητής στο Κολούμπια, ενώ δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής και σε άλλα πανεπιστήμια σε ΗΠΑ και Ευρώπη. Ο πατέρας του ήταν έμπορος που για επαγγελματικούς λόγους ασπάσθηκε τον προτεσταντισμό. Με την παλαιστινιακή υπόθεση ασχολήθηκε μετά την ήττα του 1967 και την κατοχή της υπόλοιπης παλαιστινιακής γης. Σύμβουλος του Αραφάτ από το 1968 και μέλος της εξόριστης εθνοσυνέλευσης από το 1977. Διαφώνησε με τη συμφωνία του Οσλο το 1993 και από τότε συνέχισε την ασυμβίβαστη κριτική όλων των υποχωρήσεων της παλαιστινιακής αρχής. Η στάση του στην υπόθεση του παλαιστινιακού αγώνα στη δεκαετία του 90 τον έκανε γνωστό διεθνώς πέρα από τους πανεπιστημιακούς κύκλους και κείμενά του άρχισαν να μεταφράζονται και να διακινούνται τακτικά. Ηδη από το 1994, η ΠΣ είχε δημοσιεύσει την κριτική του Σαΐντ στη συμφωνία του Οσλο.
Ο Σαΐντ υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα που τα τελευταία χρόνια προσπάθησε να συνδυάσει τις θεωρητικές του αναλύσεις στον πολιτισμικό τομέα με την πολιτική του δράση. Η διαλεκτική αυτή δραστηριότητα τον έφερε πολλές φορές σε σύγκρουση τόσο με βασικές πλευρές του θεωρητικού του έργου όσο και με παλαιότερες πολιτικές του αναλύσεις. Για να μην πούμε τη σύγχυση που δημιο


προσέγγισης του έργου του Σαΐντ. Η μία, που περιλαμβάνει κυρίως αυτούς που γνώρισαν τον Σαΐντ μέσω της πολιτικής κριτικής του από το Οσλο και μετά, αγνοεί ουσιαστικά το θεωρητικό του έργο με αποτέλεσμα να μην κατανοεί το θεωρητικό υπόβαθρο της πολιτικής του σκέψης. Είναι σίγουρο ότι γενικές και αόριστες αναφορές στον Οριενταλισμό, το πιο γνωστό του έργο, δεν μπορούν να συγκαλύψουν τη συγκεκριμένη άγνοια. Αυτό οδηγεί στην ουσιαστική αδυναμία της κριτικής αξιοποίησης της ανάλυσής του για την παλαιστινιακή υπόθεση. Από την άλλη μεριά έχουμε την τάση που συνειδητά αγνοεί τον αγωνιστή Σαΐντ και περιορίζεται στα πανεπιστημιακά του συγγράμματα με σκοπό την απονεύρωση της κριτικής του στον ιμπεριαλισμό.
ύργησε στους μελετητές του έργου του και ιδιαίτερα σ’ αυτούς που είχαν επηρεαστεί απ’ αυτό. Δυστυχώς, υπάρχουν δύο κυρίαρχες τάσεις

Ο Σαΐντ ενδιαφερόταν για το ρόλο των κυρίαρχων ιδεολογιών στον πολιτιστικό ιμπεριαλισμό και στον τρόπο που η αποικιοκ

ρατική επέκταση του 19ου αιώνα προσπάθησε να θεωρητικοποιήσει την εξουσία της μέσω του μορφώματος Ανατολή. Συνδυάζοντας και αξιοποιώντας τις θεωρητικές αναλύσεις του Φουκώ και του Γκράμσι, ο Σαΐντ ανάπτυξε τη δική του προσέγγιση στις έννοιες εξουσία, γνώση και ηγεμονία. Ενας αρκετά ιδιόρυθμος συνδυασμός που εμποδίζει τις εύκολες καταδηλώσεις για το θεωρητικό του πλαίσιο. Αν και η κριτική του στάση στο Διαφωτισμό είναι έκδηλη, ακολουθώντας τα μονοπάτια του Φουκώ και του Νίτσε, από την άλλη μεριά όμως είναι δύσκολο να ισχυριστεί κανείς ότι η κριτική του αρνείται γενικότερα τον ανθρωπισμό.
Δυστυχώς δεν μπορεί να γίνει εδώ μια, κατ’ αρχήν έστω, παρουσίαση και κρίση του θεωρητικού λόγου του Σαΐντ, παρότι φυσι

κά θα ήταν αρκετά χρήσιμη. Οπως βέβαια χρήσιμη και ουσιαστική θα ήταν η δική του παρουσία και παρέμβαση στην παλαιστινιακή υπόθεση. Σ’ αυτό το πλαίσιο άλλωστε και η οργανωτική επιτροπή της πρωτοβουλίας Βομβάη Αντίσταση 2004 είχε συμπεριλάβει και το όνομα του Σαΐντ στους υπό πρόσκληση ομιλητές. Ο παλαιστινιακός λαός θρηνεί ένα από τα πιο άξια τέκνα του. Είναι βέβαιο ότι οι νέοι στρατευμένοι διανοούμενοι εκπαιδεύονται σήμερα στα ερείπια της Δυτικής Οχθης, στις οδομαχίες με την ιμπεριαλιστική μηχανή για να διατυπώσουν το δικό τους ανατρεπτικό λόγο.

Βιβλία του Εντουαρντ Σαΐντ στα ελληνικά

Οριενταλισμός , Νεφέλη 1996
Κουλτούρα και Ιμπεριαλισμός , Νεφέλη 1996
Διανοούμενοι και Εξουσία , SCRIPTA 1997
Καλύπτοντας το Ισλάμ , Νεφέλη 2002
Επίσης στις συλλογές:
Νέα Ταξη. Μυστικά και Ψέμματα , Νέα Σύνορα 200
Η τρομοκρατία και η κοινωνία των πολιτών , Μεταίχμιο 2002
Δυστυχώς για το έργο του Σαΐντ δεν υπάρχει μάλλον τίποτα στα ελληνικά. Για μια σύντομη αλλά κατατοπιστική εισαγωγή:

Shelley Walia, Edward Said and the Writing of History , ICON 2001.

Για μια αρκετά ενδιαφέρουσα μαρξιστική κριτική:

Aijaz Ahmad, In Theory , Verso 1992

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
Κατηγορίες
Βιβλιοπωλείο-Καφέ

Γραβιάς 10-12 - Εξάρχεια
Τηλ. 210-3303348
E-mail: books@ektostonteixon.org

 
ΒΙΝΤΕΟ