Τουρισμός: «Οικονομικό θαύμα» εκμετάλλευσης, εξάρτησης και περιβαλλοντικής καταστροφής
Τουριστικά ρεκόρ και εργασιακή εκμετάλλευση: Η άλλη όψη της «βαριάς βιομηχανίας»
Η Gen Z αρνείται τη σκλαβιά στη σεζόν
Τουρισμός: «Οικονομικό θαύμα» εκμετάλλευσης, εξάρτησης και περιβαλλοντικής καταστροφής
«Άλλο ένα ρεκόρ». Κάθε χρόνο, με την έναρξη της τουριστικής περιόδου, η κυβέρνηση, οι μεγαλοξενοδόχοι και τα αστικά επιτελεία επαναλαμβάνουν το ίδιο αφήγημα: η ελληνική οικονομία καταρρίπτει το ένα ρεκόρ μετά το άλλο, η κυβερνητική πολιτική αποδίδει, ο τουρισμός αποτελεί τη «βαριά βιομηχανία» της χώρας και επιβεβαιώνει τη δυναμική της ανάπτυξη παρά τη διεθνή οικονομική και γεωπολιτική αστάθεια. Με τα στοιχεία που δημοσιοποιούνται από την ΤτΕ να αξιοποιούνται ως απόδειξη αυτής της πορείας: οι ταξιδιωτικές εισπράξεις του 2025 ανήλθαν στα 23,6 δισ. ευρώ, ενώ το πρώτο τετράμηνο του 2026 οι εισπράξεις αυξήθηκαν κατά 36,9% και οι αφίξεις ξένων επισκεπτών κατά 27,1% σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του προηγούμενου έτους.
Ο τουρισμός σήμερα αντιστοιχεί σ’ ένα ποσοστό της τάξης του 13% του ΑΕΠ, ενώ μαζί με τις δραστηριότητες που συνδέονται μ’ αυτόν η εκτίμηση είναι ότι ξεπερνά το 28% του ΑΕΠ της χώρας (εκτίμηση ΙΝΣΕΤΕ). Ένα τεράστιο ποσοστό σε σχέση με τα αντίστοιχα της Γερμανίας (3-4%), της Ιταλίας (περίπου 10%), της Ισπανίας (12%), που δεν οφείλεται στις «φυσικές ομορφιές της χώρας». Τα στοιχεία που δημοσιοποιούνται από τους αστικούς φορείς, παρά τις διαφοροποιήσεις που εμφανίζουν και τη μη καταγραφή της τεράστιας ροής «μαύρου» χρήματος προς τα έξω, είναι ενδεικτικά.
Η διόγκωση του τουρισμού αποτελεί έκφραση του βασικού χαρακτηριστικού του ελληνικού καπιταλισμού, της βαθιάς εξάρτησής του από τον ιμπεριαλισμό ΗΠΑ-ΕΕ. Η πορεία διόγκωσής του συμπίπτει με την πορεία ένταξης στην ΕΟΚ, την πρόσδεση αργότερα στην ΕΕ και την ΟΝΕ. Εξελίσσεται παράλληλα με την πορεία αποβιομηχάνισης, διάλυσης της παραγωγικής βάσης και της αγροτικής παραγωγής. Επιταχύνθηκε με το ξέσπασμα της κρίσης του 2010 και την επιβολή των μνημονίων, με την περαιτέρω παραρτημοποίηση της ελληνικής οικονομίας, των ιδιωτικοποιήσεων και της στροφής προς δραστηριότητες όπως ο τουρισμός, το real estate, οι μεταφορές και τα logistics.
Μέσα σ’ αυτή την πορεία έχουμε και την επέκταση της άμεσης δραστηριοποίησης του ξένου κεφαλαίου. Την περίοδο 2015-2025, οι καθαρές εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων ήταν πάνω από 53 δις ευρώ (στοιχεία ΤτΕ), με τη συντριπτική τους πλειονότητα να κατευθύνεται στον τριτογενή τομέα. Η ανάπτυξη τουριστικών συγκροτημάτων, η αγορά ακινήτων, οι επενδύσεις σε λιμάνια, αεροδρόμια, μαρίνες και μεταφορικές υποδομές, αποτελούν βασικά πεδία τοποθέτησης κυρίως αμερικανικών και ευρωπαϊκών κεφαλαίων -πολλές φορές με τις απαραίτητες τοπικές «τσόντες»- ενώ τα τελευταία χρόνια έχουμε και την παρουσία ισραηλινών «επενδυτικών σχημάτων». Μέσω αυτής της διαδικασίας, ο έλεγχος και η εκμετάλλευση κρίσιμων και στρατηγικής σημασίας υποδομών της χώρας περνάει άμεσα στα χέρια των ιμπεριαλιστών, ενισχύοντας τα δεσμά της εξάρτησης. Επίσης μέρος αυτής της διαδικασίας και η περαιτέρω ενίσχυση του μεγάλου κεφαλαίου σε σχέση με τις μικρότερες επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνταν στον κλάδο. Οι κόντρες που εκδηλώνονται ανάμεσα στις μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες και τις μονάδες βραχυχρόνιας μίσθωσης (τύπου AirBnB) είναι έκφραση αυτού και αφορούν τους όρους μοιράσματος της κερδοφορίας.
Σημαντική είναι και η επίδραση του τουρισμού σε μια σειρά από κλάδους που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα μ’ αυτόν. Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών, οι εμφιαλώσεις νερού, οι μεταφορές, η ναυτιλία, τα logistics, το εμπόριο, οι κατασκευές, οι ανακαινίσεις ξενοδοχειακών μονάδων, ακόμη και ο σχεδιασμός των δημόσιων υποδομών, προσαρμόζονται όλο και περισσότερο στις ανάγκες της τουριστικής αγοράς. Αντίστοιχα και οι συνθήκες εργασίας στον τουρισμό δεν αποτελούν πλέον ιδιαιτερότητά του, αλλά επεκτείνονται και σε μια σειρά σχετιζόμενων κλάδων. Η εποχικότητα, τα εξαντλητικά ωράρια, η διευθέτηση του χρόνου εργασίας, η κατάργηση της κυριακάτικης αργίας σε εμπορικά καταστήματα τουριστικών περιοχών, η 6ήμερη και 7ήμερη δουλειά (με ειδική αναφορά του Γεωργιάδη στις βιομηχανίες τροφίμων και ποτών και τις αυξημένες ανάγκες που εμφανίζονται κατά την τουριστική σεζόν, όταν εισήγαγε τον νόμο διεύρυνσης του 6ήμερου), είναι χαρακτηριστικά αυτής της κατεύθυνσης. Με τους αλλεπάλληλους αντεργατικούς νόμους των τελευταίων χρόνων να νομοθετούν την ανάγκη του κεφαλαίου για φθηνό, ευέλικτο, χωρίς δικαιώματα εργατικό δυναμικό.
Η επιλογή της αστικής τάξης να παρουσιάζει τον τουρισμό ως βασικό πυλώνα της λεγόμενης ανάπτυξης αποτελεί έκφραση της αδυναμίας εύρεσης ρόλου και θέσης στις σημερινές συνθήκες. Οι όποιες φιλοδοξίες της περνούν μέσα από την εξυπηρέτηση των ιμπεριαλιστικών συμφερόντων, επιδιώκοντας μέσα από αυτή τη σχέση να εξασφαλίσει και τη δική της κερδοφορία. Γι’ αυτό και επενδύει σ’ ένα μοντέλο που στηρίζεται στην αξιοποίηση της στρατηγικής θέσης της χώρας, στη μετατροπή της σε διαμετακομιστικό, ενεργειακό, ναυτιλιακό και τουριστικό κόμβο, στη διαμόρφωση ενός «ελκυστικού περιβάλλοντος» ιδιαίτερα για το ξένο κεφάλαιο. Πρόκειται για μια «επιλογή» που μπορεί να εξασφαλίζει την πρόσκαιρη κερδοφορία, αλλά δεν έχει καμία προοπτική και είναι εξαιρετικά εύθραυστη, καθώς εξαρτάται άμεσα από τις διεθνείς εξελίξεις και τους ανταγωνισμούς. Με την εμπειρία της πανδημίας ν’ αποκαλύπτει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το ψέμα των κυβερνητικών ισχυρισμών για το πόσο «ισχυρή» και «ανθεκτική» είναι.
Πίσω όμως από τους πανηγυρισμούς των κυβερνητικών δελτίων, κρύβεται μια διαφορετική πραγματικότητα για τους εργαζόμενους και τον λαό. Η εκτίναξη των ενοικίων στις τουριστικές περιοχές και τα μεγάλα αστικά κέντρα, η αύξηση του κόστους ζωής, ο αποκλεισμός από δημόσιους χώρους και παραλίες, η ολοένα δυσκολότερη πρόσβαση ακόμη και στο δικαίωμα των διακοπών, αποκαλύπτουν ποιος πληρώνει το τίμημα αυτής της πολιτικής. Καθώς το «τουριστικό θαύμα» στηρίζεται και προϋποθέτει τα «ρεκόρ» στη διαρκή ένταση της εκμετάλλευσης, στη διεύρυνση των ελαστικών μορφών εργασίας, στη βαθύτερη εξάρτηση της χώρας από το ξένο κεφάλαιο και στη μετατροπή ολόκληρων περιοχών σε πεδία ασυδοσίας και κερδοφορίας για το κεφάλαιο.
Τουριστικά ρεκόρ και εργασιακή εκμετάλλευση: Η άλλη όψη της «βαριάς βιομηχανίας»
Ο τουρισμός συνεχίζει να παρουσιάζεται ως η «βαριά βιομηχανία» της χώρας. Τα τελευταία χρόνια τα ρεκόρ σε έσοδα, αφίξεις και επενδύσεις διαδέχονται το ένα το άλλο. Πίσω όμως από τα κέρδη και τους «πανηγυρισμούς» κυβερνήσεων και τουριστικού κεφαλαίου, βρίσκεται η πραγματικότητα των εργαζομένων στον κλάδο, όπου η υποβάθμιση των όρων δουλειάς παίρνει μόνιμα χαρακτηριστικά.
Ένας «στρατός» εργαζομένων πίσω από τα τουριστικά ρεκόρ
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του κλάδου, το 2025 απασχολήθηκαν περισσότεροι από 400.000 εργαζόμενοι, ξεπερνώντας μάλιστα τους 475.000 μέσα στο καλοκαίρι. Λόγω της εξάρτησης της τουριστικής βιομηχανίας από πλήθος άλλων δραστηριοτήτων (μεταφορές, τροφοδοσία, υπηρεσίες καθαρισμού κλπ.), ο αριθμός των άμεσα και έμμεσα εργαζομένων στον κλάδο φτάνει τους 750.000! Γενικά, από το 2014 και μετά καταγράφεται μια συνεχής αύξηση των εργαζομένων, με εξαίρεση τις χρονιές 2020 και 2021 λόγω COVID-19.
Ωστόσο, η αύξηση της απασχόλησης δεν συνοδεύτηκε από βελτίωση των όρων δουλειάς. Αντίθετα, όσο ο τουρισμός μετατρεπόταν σε βασικό πεδίο κερδοφορίας για το ντόπιο και ξένο κεφάλαιο, τόσο διευρυνόταν η εποχικότητα, η επισφάλεια και η πίεση πάνω στους εργαζόμενους.
Η «ευελιξία» ως κανόνας
Η πλήρης και σταθερή δουλειά αποτελεί ολοένα και περισσότερο εξαίρεση στον τουρισμό, καθώς σημαντικό τμήμα των εργαζομένων απασχολείται μόνο για λίγους μήνες τον χρόνο. Οι εποχιακές συμβάσεις, οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου, η μερική απασχόληση και οι διάφορες μορφές «ευελιξίας» αποτελούν τον κανόνα. Η μαύρη και υποδηλωμένη εργασία εξακολουθεί να αποτελεί καθημερινότητα στον κλάδο, ενώ ταυτόχρονα επεκτείνεται η χρήση εργολαβικών ή ενοικιαζόμενων εργαζομένων σε τομείς όπως η καθαριότητα, οι βοηθητικές υπηρεσίες και η συντήρηση, ώστε να συμπιεστεί το εργασιακό κόστος.
Ιδιαίτερο ρόλο στον κλάδο παίζουν πλέον και οι μετακλητοί εργαζόμενοι από τρίτες χώρες (δηλαδή εκτός ΕΕ), οι οποίοι -εξαρτημένοι από τον εργοδότη για διαμονή και παραμονή στη χώρα- βρίσκονται συχνά στις πιο σκληρές και κακοπληρωμένες δουλειές. Κυβέρνηση και εργοδοτικές ενώσεις αποκρύβουν συνειδητά ότι οι δεκάδες χιλιάδες κενές θέσεις που προσπαθούν να καλύψουν με τους μετακλητούς εργαζόμενους είναι αποτέλεσμα των άθλιων συνθηκών εργασίας που επικρατούν.
ΣΣΕ, μισθοί και ωράρια
Παρά την ύπαρξη κλαδικών Συλλογικών Συμβάσεων Εργασίας σε τμήματα του κλάδου και τις κατά καιρούς επεκτάσεις τους ως γενικά υποχρεωτικές, στην πραγματικότητα το περιεχόμενό τους διαμορφώνει ένα πλαίσιο μισθών και εργασιακών όρων τέτοιο ώστε να εξασφαλίζεται η κερδοφορία του τουριστικού κεφαλαίου.
Οι μισθοί εξακολουθούν να βρίσκονται πολύ πίσω από τις πραγματικές ανάγκες. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι μισθοί που προβλέπονται σε αυτές τις ΣΣΕ υπολείπονται αυτών που πραγματικά ισχύουν στον κλάδο. Οι όποιες δε αυξήσεις, συνήθως δεν αντικατοπτρίζονται στους πραγματικούς μισθούς και εξανεμίζονται από το όλο και αυξανόμενο κόστος ζωής. Τα «φιλοδωρήματα», που παρουσιάζονται συχνά ως συμπλήρωμα του μισθού, στην πραγματικότητα λειτουργούν ως μηχανισμός μετακύλισης της ευθύνης αμοιβής από τον εργοδότη στον πελάτη.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η κατάσταση στα ωράρια. Παρά τα κυβερνητικά αφηγήματα περί ψηφιακής κάρτας εργασίας, οι παραβιάσεις του ωραρίου παραμένουν εκτεταμένες. Τα δεκάωρα και δωδεκάωρα είναι το «στάνταρ» στη σεζόν, ενώ η πρόσφατη νομοθεσία για τη διεύρυνση του χρόνου εργασίας επιβεβαιώνει ότι η κατεύθυνση του συστήματος είναι περισσότερη δουλειά με λιγότερα δικαιώματα.
Ιδιαίτερα προβληματικό παραμένει το ζήτημα των εποχιακών εργαζομένων μετά το τέλος της σεζόν. Το «ειδικό εποχικό επίδομα» και το επίδομα ανεργίας καλύπτουν περιορισμένο αριθμό εργαζομένων και σε καμία περίπτωση δεν εξασφαλίζουν αξιοπρεπείς όρους διαβίωσης για τους μήνες που μεσολαβούν μέχρι την επόμενη περίοδο.
Όταν η εκμετάλλευση βγαίνει στην επιφάνεια
Οι πραγματικές συνθήκες δουλειάς γίνονται ευρύτερα γνωστές μόνο όταν κάποιο περιστατικό προκαλέσει δημόσια κατακραυγή. Οι εικόνες με τους «βουτηχτές» σερβιτόρους που μεταφέρουν δίσκους μέσα στη θάλασσα και ο πρόσφατος ξυλοδαρμός 16χρονου εργαζόμενου στην Κρήτη από διευθυντή ξενοδοχείου, αποκαλύπτουν ένα περιβάλλον αυθαιρεσίας και εργοδοτικής ασυδοσίας.
Παράλληλα, τα εργατικά ατυχήματα αυξάνονται ανησυχητικά. Η εντατικοποίηση, η κόπωση, η έλλειψη προσωπικού και η έλλειψη μέτρων προστασίας δημιουργούν συνθήκες αυξημένου κινδύνου. Ο κλάδος καταγράφει 15 νεκρούς το 2025, ενώ σε πρόσφατη έρευνα του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ βρίσκεται πρώτος στην καταπόνηση των εργαζομένων (πίεση εργασίας, συχνές βάρδιες και παρατεταμένη ορθοστασία).
Αντίστοιχα προβλήματα συναντώνται και στη διαμονή των εργαζομένων. Σε πολλές τουριστικές περιοχές η εκτόξευση των ενοικίων οδηγεί εργαζόμενους να στοιβάζονται σε δωμάτια προσωπικού, σε κοντέινερ ή σε ακατάλληλα καταλύματα.
Η οργάνωση των εργαζομένων είναι η μόνη απάντηση
Οι ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας που διαμορφώνονται στον κλάδο δημιουργούν δυσκολίες στη συνδικαλιστική οργάνωση. Πολλοί εργαζόμενοι παραμένουν μόνο λίγους μήνες στον ίδιο χώρο εργασίας, αλλάζουν εργοδότη κάθε χρόνο ή μετακινούνται από περιοχή σε περιοχή, γεγονός που αξιοποιείται από την εργοδοσία για να αποτρέπει κάθε προσπάθεια οργάνωσης.
Παρ’ όλα αυτά, η βάρβαρη πραγματικότητα δημιουργεί και την ανάγκη συλλογικής αντίστασης. Η ανάπτυξη επιχειρησιακών σωματείων όπου είναι εφικτό, η ενίσχυση των κλαδικών σωματείων και η δημιουργία μορφών συλλογικής πάλης και διεκδίκησης αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των εργαζομένων. Η ένταξη των μεταναστών εργατών στους συλλογικούς αγώνες αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, καθώς η πάλη για ίσα δικαιώματα, ίσους μισθούς και αξιοπρεπείς συνθήκες δουλειάς είναι κοινή για όλους.
Οι κινητοποιήσεις των τελευταίων χρόνων, οι διεκδικήσεις για εφαρμογή ΣΣΕ με πραγματικές αυξήσεις, για πληρωμή δεδουλευμένων, για ανθρώπινα ωράρια, για μέτρα προστασίας και αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης, δείχνουν ότι υπάρχουν δυνατότητες οργάνωσης και αντίστασης. Αυτή είναι και η μόνη απάντηση απέναντι σε μια βάρβαρη πολιτική που θυσιάζει τις ανάγκες των εργαζομένων στο όνομα της ανταγωνιστικότητας και της κερδοφορίας.
Η Gen Z αρνείται τη σκλαβιά στη σεζόν
Τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα μετά την πανδημία, η ελληνική αγορά εργασίας στον τουρισμό και την εστίαση αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις προσωπικού. Εκατοντάδες επιχειρήσεις σε νησιά και τουριστικές περιοχές δηλώνουν ότι δεν μπορούν να βρουν εργαζομένους για να καλύψουν τις ανάγκες της σεζόν. Την ίδια στιγμή, ένα σημαντικό μέρος των νέων της Gen Z («Γενιάς Ζ», γεννημένοι στα τέλη της δεκαετίας του ’90 και μετά) επιλέγει να μην εργαστεί σ’ αυτές τις θέσεις, ακόμη κι όταν οι μισθοί εμφανίζονται «αυξημένοι» σε σχέση με το παρελθόν. Το φαινόμενο αυτό παρουσιάζεται συχνά σαν ένδειξη «τεμπελιάς», «κακομαθημένης νοοτροπίας» ή έλλειψης διάθεσης για εργασία. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ διαφορετική.
Η Gen Z δεν είναι υπεύθυνη γι’ αυτή την κατάσταση. Αντίθετα, η στάση της αποτελεί αντίδραση σ’ ένα σύστημα εργασιακών σχέσεων που εδώ και δεκαετίες βασίζεται στην εντατικοποίηση, στην ανασφάλεια και στην εκμετάλλευση. Οι νέοι εργαζόμενοι δεν γεννήθηκαν ξαφνικά με μικρότερη αντοχή ή διάθεση για δουλειά. Μεγάλωσαν, όμως, βλέποντας τους γονείς τους να εργάζονται σκληρά χωρίς να αποκτούν πραγματική ασφάλεια, προοπτική ή αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής. Βλέπουν ότι η αφοσίωση στην εργασία δεν εγγυάται πλέον ούτε σπίτι, ούτε οικονομική ανεξαρτησία, ούτε ένα καλύτερο μέλλον.
Τα αφεντικά, αξιοποιώντας ένα νομικό πλαίσιο που τους κάνει να ξεσαλώνουν, θεωρούν ότι ένας μισθός 1.200 ή 1.500 ευρώ τους δίνει το δικαίωμα ν’ ασκούν σχεδόν απόλυτο έλεγχο πάνω στη ζωή των εργαζομένων. Δωδεκάωρα, επταήμερα, συνεχής διαθεσιμότητα, μηδαμινός προσωπικός χρόνος και εξαντλητικοί ρυθμοί δουλειάς αντιμετωπίζονται συχνά ως φυσιολογικές απαιτήσεις της τουριστικής περιόδου. Η λογική είναι απλή: αφού πληρώνεσαι, οφείλεις να υποτάξεις τη ζωή σου στις ανάγκες της επιχείρησης. Όμως οι νέοι άνθρωποι αρνούνται ολοένα και περισσότερο ν’ αποδεχτούν αυτή τη συνθήκη.
Η άρνηση αυτή συνδέεται και με την απουσία προοπτικής. Για την Gen Z, η σεζόν δεν αποτελεί σκαλοπάτι για μια καλύτερη ζωή. Οι τιμές των ενοικίων εκτοξεύονται, το κόστος ζωής αυξάνεται, η σταθερή εργασία γίνεται όλο και πιο σπάνια και η οικογενειακή ανεξαρτησία μοιάζει μακρινό όνειρο. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον, η θυσία της προσωπικής ζωής για λίγους μήνες εξαντλητικής δουλειάς δεν φαντάζει ως ευκαιρία αλλά ως αδιέξοδο. Γι’ αυτό και πολλοί νέοι προτιμούν ν’ αναζητήσουν άλλες λύσεις ή ακόμη και ν’ απέχουν προσωρινά από την αγορά εργασίας παρά να υποβληθούν σε συνθήκες που θεωρούν ταπεινωτικές.
Το συμπέρασμα είναι σαφές. Οι αντικειμενικά κακές συνθήκες εργασίας, σε συνδυασμό με την έλλειψη ουσιαστικής προοπτικής, οδηγούν την Gen Z στην άρνηση της εποχιακής εργασίας όπως αυτή προσφέρεται σήμερα. Δεν φταίνε οι νέοι επειδή αρνούνται ν’ αποδεχτούν την εκμετάλλευση. Ούτε μπορεί να εξηγηθεί το φαινόμενο με το επιχείρημα ότι «δεν δουλεύουν ούτε για τα λεφτά». Όταν η εργασία συνοδεύεται από εξουσιαστικές σχέσεις, εξάντληση και αβεβαιότητα για το μέλλον, η άρνηση αποτελεί μια απολύτως λογική στάση.
Ωστόσο, η άρνηση από μόνη της δεν αρκεί. Είναι σημαντικό να διατηρηθεί αυτό το στοιχείο της αμφισβήτησης απέναντι στην εκμετάλλευση, αλλά ταυτόχρονα χρειάζεται να μετατραπεί σε συλλογική συνείδηση και δράση. Η οργάνωση στους χώρους εργασίας, η διεκδίκηση δικαιωμάτων και η συλλογική αντίσταση αποτελούν τον μόνο δρόμο για τη βελτίωση των συνθηκών. Η Gen Z δεν χρειάζεται να μάθει ν’ αποδέχεται τη σκλαβιά της σεζόν. Χρειάζεται να συνειδητοποιήσει τη δύναμη που έχει όταν οργανώνεται απέναντι σ’ ένα σύστημα που αντιμετωπίζει τον εργαζόμενο ως αναλώσιμο και όχι ως άνθρωπο με δικαιώματα και αξιοπρέπεια.
